Na czwartej stronie znajduje się własnoręczny podpis Napoleona wraz z autografem miejsca i daty: „à Posen le 1er Decembre 1806 Napoleon”.
Obiekt zachowany w dwustronnej oprawie ekspozycyjnej; całość umieszczona w autentycznej ramie z epoki – złoconej, rzeźbionej, wykonanej z drewna lipowego. Format: 24,5 × 20,5 cm. Dokument był prezentowany publicznie na wystawie „Sygnatury Napoleona Bonaparte” w Pałacu pod Blachą (Zamek Królewski w Warszawie) w 2022 r. Obiekt został sprawdzony pod kątem pochodzenia w bazach:www.skradzionezabytki.pl; www.dzielautracone.gov.pl; www.interpol.int. Nie stwierdzono występowania w powższych bazach. Warto dodać, że na początku 2021 roku 74-stronicowy manuskrypt podyktowany przez Napoleona, a dotyczący bitwy pod Austerlitz, został wystawiony w Paryżu podczas targów ,,BRAFA in the Galleries'' w galerii ,,Arts et autographes'' za 1 mln. euro.
Prezentowany list był w chwili powstania jednym z najważniejszych zapisów napoleońskich rozważań w sprawie Polski. Już nie tylko Polaków – takie bowiem powstawały znacznie wcześniej, ale właśnie Polski. Cesarz Francuzów wkroczył oto na ziemie dawnej Rzeczypospolitej i zaczął zastanawiać się, co w związku z tym uczynić. Z treści listu wynika, że nigdy nie uznał traktatów rozbiorowych, żywi do Polaków sympatię – a także dostrzega w nich potencjał neutralizacji Prus i Rosji.
Adresat korespondencji
Antoine-François Andréossy (1761-1828), wojskowy i dyplomata. Uczestniczył w I kampanii włoskiej 1796-1797, którą zakończył w stopniu generała brygady, towarzyszył Bonapartemu w Egipcie, gdzie m.in. brał udział w pracach Instytutu Egipskiego w Kairze. Odegrał ważną rolę podczas przewrotu 18 brumaire’a jako szef sztabu Bonapartego; wkrótce potem został awansowany na generała dywizji. Pełnił funkcję ambasadora w Wielkiej Brytanii w latach 1802-1803, w wojnie z III koalicją ponownie służył jako wojskowy. Był szefem francuskiej misji dyplomatycznej w Wiedniu w latach 1806-1809, najpierw jako minister pełnomocny, a następnie ambasador. Uważany za jednego z najbardziej zaufanych ludzi Napoleona.
Rys historyczny
Niniejszy lisy został napisany pod koniec 1806 roku, który w europejskiej polityce upłynął pod znakiem rozgrywki między napoleońską Francją a Królestwem Prus o wpływy w Niemczech. Dla monarchii Hohenzollernów stawką tej rywalizacji było również utrzymanie statusu jednego z pięciu mocarstw europejskich. Utworzenie w lipcu Związku Reńskiego – bloku państw niemieckich pod protektoratem Napoleona – w połączeniu z brakiem oczekiwanej przez Berlin rekompensaty za neutralność w wojnie Francji z III koalicją stały się dla Prus casus belli. Z kolei obietnica brytyjskich subsydiów, rosyjskiej pomocy wojskowej oraz wiara w siłę własnej armii dała im poczucie przewagi nad przeciwnikiem – jak się miało już wkrótce okazać – niezwykle złudne. W połowie października, dwa tygodnie po wstąpieniu przez Berlin na ścieżkę wojenną, większość armii pruskiej została rozgromiona w dwóch toczących się równolegle bitwach – pod Jeną, gdzie osobiście dowodził cesarz oraz pod Auerstädt, stanowiącej popis kunsztu marszałka Louis-Nicolasa Davouta. Ścigający przeciwnika Napoleon jeszcze w październiku tryumfalnie wkroczył do Berlina, natomiast Fryderyk Wilhelm III musiał szukać schronienia w Prusach Wschodnich, gdzie co prawda oprócz swych własnych szczupłych sił mógł liczyć na wsparcie wojsk rosyjskich, lecz jego wpływ na bieg wydarzeń na zachód od Odry miał już charakter czysto iluzoryczny.
Z perspektywy zachodnioeuropejskiej miesięczny pobyt Napoleona w pruskiej stolicy zaowocował przede wszystkim wydaniem tzw. dekretu berlińskiego (21 XI), wprowadzającego blokadę kontynentalną, główny instrument ekonomicznego nacisku na Wielką Brytanię oraz zarzewie kolejnych konfliktów, by wspomnieć tylko wojnę w Hiszpanii (1808-1813). Z polskiego punktu widzenia najważniejsze jednak było co innego. Napoleon w Berlinie stanął przed dylematem, czy zakończyć wojnę z Prusami, ryzykując, że zdobycze polityczne w Niemczech okażą się nietrwałe ze względu na wojowniczą postawę Rosji, czy też kontynuować wojnę na wschód od Odry, z nadzieją na ostateczne wyeliminowanie Prus, ale wobec ryzyka, że do wymierzonej przeciw niemu IV koalicji przyłączyły się pozostająca na uboczu Austria. Napoleon mógł zwiększać szanse na powstrzymanie jej przed nieprzyjacielskim ruchem poprzez podsycanie antagonizmu między Wiedniem a Petersburgiem, zwłaszcza w sprawach księstw naddunajskich (Mołdawii i Wołoszczyzny), musiał jednak zdawać sobie sprawę, że środek ten może nie wystarczyć, w związku czym konieczny będzie jakiś rodzaj szantażu. Kluczowe pozostawało zatem pytanie, czy Francja wykorzysta okno możliwości, by doprowadzić do zneutralizowania rosyjskiej pomocy dla Prus, zanim Austria, zachęcona przeciąganiem się konfliktu, wystąpi przeciw niej.
Rozstrzygnięcie owego dylematu miało dla Polaków znaczenie fundamentalne. W przypadku zakończenia wojny, wszelkie rachuby poprawienia własnej sytuacji politycznej zostałyby znowu – jak miało to miejsce w roku 1797 i 1801 – odłożone na czas nieokreślony. Analogicznie: kontynuacja wojny, wraz z wejściem Wielkiej Armii na ziemie przedrozbiorowej Rzeczypospolitej i spodziewaną manifestacją wojskową na rzecz Napoleona zmusiłyby go do zajęcia stanowiska w sprawie polskiej. A ponieważ nie mogła to być reakcja jednoznacznie odmowna – wówczas bowiem straciłby na raz dwa atuty: niebagatelną siłę zbrojną oraz, najpewniej, neutralność Austrii – należało się spodziewać, że jakiś polityczny ruch na rzecz ujarzmionego narodu zostanie podjęty. O tym, że Cesarz rozważa zagrywkę kartą polską mówiono już we wrześniu 1806, gdy polecił formowanie Legii Północnej – jednostki złożonej z polskich dezerterów z armii pruskiej. Kolejny ruch został wykonany 3 listopada, gdy przed Napoleonem stawili się bohaterowie walk o niepodległość: Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki, on zaś nakazał im zorganizować w Wielkopolsce siłę zbrojną wysokości 40 tysięcy, co w praktyce oznaczało wybuch antypruskiego powstania. I tym razem brakowało jednak zobowiązań, pojawiła się jedynie mglista sugestia wyrażona w słynnych słowach: „obaczę, jeżeli godni są być narodem”.
O pierwszym przełomie można jednak mówić dopiero w kontekście wydarzeń z końca listopada, gdy Napoleon, zdecydowawszy kontynuować wojnę, stanął na ziemi polskiej w Międzyrzeczu, po czym szybko przeniósł się do Poznania, jednocześnie zaś awangarda Wielkiej Armii wkroczyła do Warszawy. Stolica Wielkopolski zgotowała Napoleonowi powitanie godne monarchy: na jego spotkanie wyruszyła gwardia honorowa złożona z synów okolicznej szlachty, w samym mieście stanęły cztery bramy tryumfalne, z kolei wojewoda gnieźnieński wygłosił mowę po łacinie. Jednak mimo oznak sympatii – czy może przeciwnie: właśnie z ich powodu, tj. w poczuciu lepszej pozycji negocjacyjnej – Cesarz nie podejmował w sprawie odbudowy Polski żadnych wiążących decyzji, nie następował zatem przełom drugi. Bawił jednak w Poznaniu na tyle długo (27 XI –16 XII), aby przekonać się co do możliwości organizacyjnych Polaków, którzy w tym czasie znosili pruską administrację i organizowali wojsko w ramach akcji, która przejdzie do historii pod nazwą I powstania wielkopolskiego. Niezależnie jednak od braku decyzji w sprawie polskiej, zdążyła się ona stać co najmniej obiektem dyplomatycznej rozgrywki, a potwierdzeniem tego faktu jest prezentowana na aukcji instrukcja Napoleona dla szefa francuskiej misji dyplomatycznej w Wiedniu, generała Antoine-François Andréossy’ego, której treść zinterpretowano poniżej.
Napoleon do ambasadora w
Wiedniu, Antoine-François Andréossy’ego,
Poznań, 1 grudnia 1806 r.
Przy pierwszej lekturze napoleońska instrukcja sprawia wrażenie cokolwiek chaotycznej. Poza powtarzaniem pewnych wątków, dziwić może na przykład to, iż w toku narracji dotyczącej relacji między Prusami, Rosją, Austrią i nieposiadającymi swego państwa Polakami pojawiają się dwie uwagi na temat ruchów wojsk francuskich we Włoszech. A jednak to nie są objawy roztargnienia u piszącego; co więcej, wyjaśnienie obecności owych pozornie niedopasowanych fragmentów prowadzi czytelnika w samo sedno toczącej się rozgrywki politycznej.
Przejście wojsk francuskich z Włoch do Niemiec od strony Bawarii, sięgającej wówczas południowego Tyrolu, w połączeniu z okupacją Prus aż po Wisłę skutkowałoby okrążeniem Austrii od południa, zachodu i północy, a więc możliwością interwencji w dogodnym miejscu i czasie. Widząc, że na lewym brzegu Wisły stoi już pod bronią 60 tys. ludzi, Napoleon miałby prawo oczekiwać, że w Galicja również nie pozostanie bierna: spodziewane polskie powstanie oderwie od Austrii tę prowincję, a siła tak zadanego ciosu sprawi, że już wkrótce monarchia Habsburgów podzieli los monarchii Hohenzollernów. Nigdzie wprost taka ewentualność nie zostaje wyrażona, ale w dyplomatycznym języku jest dorozumiana.
To wszystko na wypadek, gdyby Austria przyłączyła się do koalicji Prus, Rosji (i de facto Anglii) – scenariusza, którego Napoleon za wszelką cenę chciał uniknąć i co zresztą udawało mu się do roku 1813, kiedy to, jak wolno sądzić, jego klęska została przypieczętowana.
Napoleon nie poprzestał jednak na wysuwaniu gróźb. Jeśli Habsburgowie będą się zachowywać rozsądnie, to nie tylko nic nie stracą, Napoleon bowiem „nie będzie się wtrącał w sprawy Galicji”, tzn. nie zaktywizuje tamtejszych Polaków, ale w ramach odszkodowania dostaną część Śląska, utraconego na rzecz Prus w połowie XVIII wieku. Cesarz zasugerował również – z pewną dozą nonszalancji, która jednak współbrzmi z emanującym zewsząd przekonaniem o posiadanej przewadze – że jeśli Franciszek I z powodu krnąbrnych Polaków uzna Galicję za ciężar ponad siły, to on go od tego brzemienia chętnie wybawi.
Napoleon dał do zrozumienia, że Polacy nie czekają biernie na rozwój wypadków, ani ducha narodowego nie gaszą. Pada sformułowanie: „tout est soldat” – dosłownie: „wszystko jest żołnierzem”. Pod jego skrzydła garną się przedstawiciele rozmaitych stanów i profesji. On sam podkreślił, że nigdy nie uznał rozbiorów Polski, choć dla zdobyczy austriackiej gotów jest zrobić wyjątek – za wskazaną wyżej cenę.
Fakt iż w rysującej się kombinacji politycznej przynależność Galicji pozostawała przedmiotem negocjacji austriacko-francuskich prowadzonych ponad głowami Polaków, jakkolwiek z dzisiejszego punktu widzenia nieakceptowalny, nie oznaczał automatycznie, że kartą przetargową stała się polska polityczność jako taka – lecz jej zakres.
Rozgrywka międzynarodowa rozpoczęta wyeliminowaniem pruskich armii zaczynała się na nowo z chwilą wkroczenia na ziemie polskie, a jej efekt był nieznany. W związku z tym Napoleon na początku grudnia 1806 r nie wiedział jeszcze, jak daleko może się posunąć na drodze rewizji traktatów rozbiorowych: niepodobna było wykluczyć, że odbuduje Polskę tylko w bardzo skromnym zakresie.
Rubikon został jednak przekroczony wraz z wejściem do Poznania i Warszawy – nie dlatego, że Francja postanowiła rzucić rękawicę Rosji, ale dlatego, że Rosja tak ten fakt odczytała. Sam Napoleon zresztą półgębkiem tę prawdę wyraził pisząc, że najchętniej rozpuściłby Polaków do domów, ale nie jest już w stanie tego uczynić ze względu na postawę Fryderyka Wilhelma III. Owszem, monarchę tego do dalszej walki instygowała teraz Rosja – m. in. uciążliwym utrzymywaniem wojsk w Prusach – nie zaś własna buńczuczność, lecz co do zasady konkluzja napoleońskiego wywodu pozostaje w mocy.
Reasumując, Polacy stanowią tu przede wszystkim czynnik nacisku oraz narzędzie polityczne, z którym Napoleon wiąże swe nadzieje w tej części Europy. Fałszywie brzmiący wtręt o chęci ich pacyfikacji funkcjonuje raczej jako potencjalny argument do wykorzystania przez Andréossy’ego w rozmowach z dworem wiedeńskim, a nie dowód na rzeczywistą niechęć do mieszkańców wyzwalanych ziem. W liście tym Napoleon nie mówi o wskrzeszeniu Rzeczpospolitej, to prawda. Prawdą jest również i to, że nawet zza Rubikonu można się cofnąć. Ale jest to trudne, jeśli chce się zachować wiarygodność tak wobec przeciwników, jak i sojuszników.
Wreszcie nie sposób pominąć milczeniem faktu, iż zalążek polskiego rządu powstał zaledwie sześć tygodni później w postaci Komisji Rządzącej…
Regest
Napoleon skarży się na długotrwały brak nowin od adresata. Oczekuje odeń, że od tej pory będzie komunikował się z nim przez Warszawę, gdyż tak będzie szybciej.
Stwierdza, że Fryderyk Wilhelm III odmówił ratyfikacji zawieszenia broni podpisanego przez pośredników [15 listopada] ponieważ jego kraj pełen jest Rosjan. Odmowa ta zmusiła Napoleona by wyjechał z Berlina w pościgu za wygraną. Od czterech dni jest w Poznaniu. Marszałek Murat wraz z korpusami marszałków Davouta, Lannesa i Augereau od 28 listopada znajduje się w Warszawie.
Wojska znajdujące się w 27. i 28. okręgu wojskowym – w Turynie i Genui – wykonały ruch w kierunku Werony, Brescii i Alessandrii.
Cała Polska powstaje ; księża, szlachta, mieszczanie – wszyscy są żołnierzami. Mówi, że nie leży w jego mocy powstrzymać tego wybuchu narodowych emocji. Trudno w to uwierzyć, ale Polska na zachód od Wisły ma już pod bronią 60 000 ludzi. Nie mógłby wymarzyć sobie nic lepszego, niż ostudzenie tego zapału, ale król pruski nie wykazał ku temu woli, w związku tym o wszystkim zdecyduje los.
Domyśla się, że w tej sytuacji dwór wiedeński jest zaniepokojony. Wymienia dokumenty, które adresat otrzyma w załączeniu do listu, między innymi rozkaz dzienny z 2 grudnia i prosi o ich odesłanie do Stambułu. Nazajutrz oczekuje Talleyranda. Życzy sobie pokoju z Austrią. Instruuje Andréossy’ego, by przedstawił ruchy wojsk we Włoszech jako zapowiedź wkroczenia do Niemiec, jeśli Austria nie będzie czynić żadnego zagrożenia, a polskie powstanie – jako naturalną konsekwencję obecności Francuzów – w końcu nigdy nie uznał rozbioru Polski. Sprzyja insurekcjom w zaborach pruskim i rosyjskim, jednak w pełni respektując traktaty, nie będzie w żaden sposób ingerować w sprawy Polski „austriackiej”.
Jeśli cesarz Franciszek I, odczuwając trudność w utrzymaniu Galicji pośród powstańczego zamieszania, zechce przyjąć odszkodowanie w postaci części Śląska, to Andréossy jest niniejszym upoważniony, by w tej sprawie wejść w układy. Podkreśla, że jego postępowanie względem Austrii nie mogłoby być bardziej pokojowe. Jego zbrojenia w Veronie i Brescii są czynione w tym samym celu, co wycofanie z Włoch wielu pułków kawalerii. Powstanie w Polsce stanowi następstwo wojny z Prusami i Rosją.
Jeśli natomiast Austria życzy sobie zachować Galicję – Napoleon nie będzie oponował. Jeśli chce oddać część owej krainy – ułatwi jej to. Chce paktować w sposób jawny czy tajny – on jest gotów uczynić wszystko, co jej się spodoba. Wyjawiwszy to wszystko, stwierdza, że nie boi się nikogo. Upoważnia Andréossy’ego, by zapewnił Wiedeń, że jakkolwiek nie uznaje rozbioru Polski, to jednak jest zdecydowany, by nijak nie ingerować w Galicji, a to dlatego, że chce dotrzymać wszystkich gwarancji, których udzielił Austrii, podpisując pokój w Preszburgu.
Na koniec prosi, by adresat przekazał dołączone dokumenty ministrowi spraw zagranicznych Austrii Janowi Filipowi Stadionowi – jeśli uzna to za stosowne. Najważniejsze dla niego jednak jest, by trafiły one do Stambułu.
Nota bibliograficzna
List został ogłoszony drukiem w 1863 roku, w XIV tomie monumentalnego wydawnictwa źródłowego Correspondance de Napoléon Ier publiée par ordre de l’Empereur Napoléon III (nr 11339, s. 5-6), które ukazywało się w latach 1858-1869. Całość, obliczona jako editio minor, złożona z 32 tomów, zawierająca około 22 000 listów napisanych lub podyktowanych przez Napoleona na przestrzeni blisko trzech dekad (1793-1821), stanowiła pierwszy krok na drodze do stworzenia epistolarnego (auto)portretu boga wojny. W zgodnej opinii badaczy głównym mankamentem pierwszej edycji była jej niekompletność, sięgająca nawet 40-50%.
Obszerny fragment dokumentu został wykorzystany m.in. przez Macieja Loreta w dobrze przyjętej przez historyków pracy Między Jeną a Tylżą, 1806-1807 (Warszawa 1902) w części bibliograficznej. Swą rozprawę Loret wydał jako drugi tom serii Monografie w zakresie dziejów nowożytnych, a więc pod auspicjami swego naukowego mistrza Szymona Askenazego – autora m.in. nieśmiertelnej biografii księcia Józefa Poniatowskiego, zarazem jednego z największych rzeczników Napoleona w historiografii polskiej.
Ostatnimi czasy instrukcja dla Andréossy’ego została opublikowana w roku 2009, w VI tomie (Vers le Grand Empire, s. 1197-1198) Correspondance générale. Ta znakomita edycja krytyczna z lat 2004-2018, wydana z inicjatywy Fondation Napoléon, obejmuje 40 611 listów, dając najdokładniejszy obecnie wgląd w epistolografię cesarza Francuzów, a tym samym stanowiąc jedno z kluczowych źródeł do badań nad epoką. Wspomnieć należy również, że edycja ta dostępna jest w całości na stronie internetowej Fundacji.
Bibliografia
Correspondance de Napoléon Ier publiée par ordre de l’Empereur Napoléon III, t. 14, Paris 1863.
Correspondance générale, t. 6: Vers le Grand Empire, red. M. Kerautret, Paris 2009.
Dictionnaire Napoléon, red. J. Tulard, t. I, Paris 1999.
Bielecki R., Encyklopedia wojen napoleońskich, Warszawa 2002.
Czubaty J., Księstwo Warszawskie (1807-1815), Warszawa 2011.
Jarosiewiczówna M., Galicya a sprawa polska (październik 1806-lipiec 1807), „Biblioteka Warszawska” 2, 1912, s. 245-286.
Kukiel M., Dzieje oręża polskiego w epoce napoleońskiej 1799-1815, wyd. 2, Poznań 1912.
Loret M., Między Jeną a Tylżą : 1806-1807, Warszawa 1902.
Nieuważny A., My z Napoleonem, Wrocław 2006.
Zahorski A., Napoleon, Warszawa 1985.
Dr Dominik Szczęsny-Kostanecki



