Komunikat Defenzywy nr.20 (za czas od 26.IV do 6.V)/ Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział II Sztabu, Sekcja 2 Def./ Warszawa 10 maja 1921/ s.12/ pieczęć: ŚĆIŚLE TAJNE! TRZYMAĆ POD ZAKMNIĘCIEM!/ s.12/ stan bardzo dobry, liczne podkreślenia ołówkiem. Bardzo rzadkie.
Rzadki druk wewnętrzny polskiego kontrwywiadu wojskowego z pierwszych lat II Rzeczypospolitej.
„Komunikat Defenzywy” nr 20 z 10 maja 1921 roku, oznaczony klauzulami „Ściśle tajne” oraz „Tylko do użytku służbowego”, stanowi poufny biuletyn informacyjny Ministerstwa Spraw Wojskowych, przygotowany przez Oddział II Sztabu, Sekcję 2 Def. Dokument przeznaczony był do obiegu urzędowego i zawierał syntetyczne, lecz bardzo treściwe zestawienie informacji kontrwywiadowczych, politycznych i wojskowych za okres od 26 IV do 6 V 1921 r.
Publikacja ma wyjątkowo ciekawą i gęstą treść. Otwiera ją obszerny blok poświęcony Rosji Sowieckiej: sytuacji przemysłowej i aprowizacyjnej Moskwy, działalności Czeki, koncentracji przemysłu zbrojeniowego w Tule, tworzeniu polskich oddziałów komunistycznych w Homlu oraz organizacji sieci kurierskiej i agenturalnej bolszewików. Dalsze partie obejmują meldunki z poszczególnych obszarów kraju: Warszawy, Białegostoku, Łodzi, Kielc, Lublina, Krakowa, Lwowa, Poznania i Pomorza. Rejestrowane są tu sprawy szpiegostwa niemieckiego i rosyjskiego, agitacji komunistycznej, działalności ukraińskiej i białoruskiej, nastrojów robotniczych, prób sabotażu, sytuacji na Górnym Śląsku, w obozach internowanych oraz w wojsku.
Na szczególną uwagę zasługuje rozległość i różnorodność obserwowanego materiału. W komunikacie pojawiają się zarówno informacje o realiach życia codziennego w Rosji bolszewickiej, cenach żywności, terrorze Czeki i stanie przemysłu wojennego, jak i szczegółowe wzmianki o konkretnych osobach, siatkach kurierskich, przerzutach materiałów, próbach agitacji wśród robotników, żołnierzy i jeńców, a także o aktywności środowisk ukraińskich, białoruskich, żydowskich i niemieckich na ziemiach polskich. Istotne miejsce zajmują również meldunki dotyczące napięć społecznych w ośrodkach przemysłowych, infiltracji związków zawodowych, nastrojów w garnizonach i przypadków sabotażu infrastruktury. Dzięki temu druk daje wyjątkowo sugestywny obraz państwa pozostającego w stanie podwyższonej czujności, śledzącego równocześnie zagrożenia zewnętrzne, działalność agenturalną oraz konflikty narodowościowe i polityczne wewnątrz kraju.
Szczególną wartość dokumentu stanowi jego źródłowy, niepubliczny charakter. Nie jest to druk propagandowy ani publicystyczny, lecz roboczy materiał aparatu bezpieczeństwa państwa, pokazujący mechanizmy obserwacji, język raportowania, skalę zagrożeń dostrzeganych przez polskie władze oraz klimat polityczny czasu tuż po wojnie polsko-bolszewickiej i w okresie napięć plebiscytowych na Górnym Śląsku. To zarazem znakomite świadectwo funkcjonowania Defenzywy, czyli wczesnych struktur polskiego kontrwywiadu wojskowego.



