Jankel Adler (1895–1949), Leżąca postać, opus 117, ok. 1942,
Rysunek (Monotypia?) na papierze, sygnowany w prawym dolnym rogu: „Adler”,
Wymiary: 50,5 × 40 cm, 70 x 58 cm (z oprawą)
Pochodzenie: Gimpel Fils, Londyn, nr inw. GF2377 (wg etykiet na odwrocie ramy).
Delikatny, linearny wizerunek kobiecego aktu ukazanego w pozycji
skurczonej, z dłonią przy twarzy i ramieniem zarysowującym szeroki,
eliptyczny łuk. Adler buduje kompozycję oszczędną, „pajęczą” kreską,
pozostawiając obszerne pola bieli, które „oddychają” między nielicznymi
akcentami modelunku. Zastosowanie techniki graficznej przeniesienia
rysunku – charakterystyczne dla wojennych lat artysty – nadaje pracy miękkość konturu i subtelne zabrudzenia tła, działające jak ślady pamięci. „Opus 117” sytuuje dzieło wśród abstrakcyjnych figuracji
Adlera z pierwszej połowy lat 40., kiedy – już na emigracji w Wielkiej
Brytanii – wypracował własny idiom łączący syntetyczną formę, liryczny
gest i emocjonalną powściągliwość. Prezentowany arkusz znakomicie
ilustruje ów wpływowy etap: to właśnie w tym czasie artysta oddziaływał
na całe grono twórców szkocko-brytyjskich (m.in. Roberta Colquhouna, Roberta MacBryde’a, Johna Sheltona),
a jego linearny, intymny zapis ciała – dziś zaskakująco aktualny – bywa
przywoływany w kontekście późniejszych wrażliwości rysunkowych,
pokrewnych choćby Tracey Emin. Uwiarygodniająca dzieło proweniencja z Gimpel Fils (jednej z kluczowych londyńskich galerii powojennych) podkreśla jego rangę kolekcjonerską.
Jankel (Jankiel) Adler – malarz i grafik pochodzenia żydowskiego, ur. w Tuszynie w 1895 r., zmarł w Aldbourne (Wlk. Brytania) w 1949 r. Współtwórca łódzkiej grupy Jung Jidysz, od 1922 r. działał głównie w Niemczech (m.in. w Düsseldorfie, blisko kręgu Paula Klee). Nazistowska akcja „Sztuka zdegenerowana”
dotknęła jego dorobek; w 1937 r. wyemigrował na Zachód, a w czasie
wojny przebywał w Szkocji i Anglii, gdzie związał się ze środowiskiem
londyńskim i wywarł silny wpływ na młodszych brytyjskich artystów. Po
wojnie wystawiał m.in. w Gimpel Fils. Twórczość Adlera – od geometryzującej abstrakcji po liryczną figurację – należy do najważniejszych zjawisk sztuki polskiej i europejskiej XX wieku.
