Mścisław Dobużyński, panorama Kowna. Z serii "Stara Litwa"

Mścisław Dobużyński (1875-1957)
Panorama Kowna. Z cyklu "Stara Litwa"
1930, pop., szkic, tusz, 21,5 × 29
Sygnowany. AK: MD/1930

POSZUKIWANIE ŚLADÓW LITEWSKIEJ HISTORII
Dekada życia spędzona w Kownie (1929-1939) była jedną z najbardziej owocnych w twórczości Dobużyńskiego. Oprócz scenografii do dziesiątek przedstawień Teatru Państwowego, książek, wnętrz, pracy pedagogicznej i działalności edukacyjnej, poświęcił wiele energii na rejestrowanie starożytnego dziedzictwa Litwy. Cykl rysunków "Stara Litwa" zajmuje szczególne miejsce w twórczości Dobužinskiego. Składa się z około 100 obrazów Litwy, głównie Wilna, ale także miast prowincjonalnych, zwłaszcza Żmudzi. Dobužinskis zaczął malować Kowno już w 1923 roku, kiedy po raz pierwszy odwiedził tymczasową stolicę. Po osiedleniu się w Kownie w 1929 roku, artysta poświęcił temu miastu ponad 30 prac.
Motywem wybranym dla obrazu jest panoramiczny widok na Stare Miasto w Kownie od strony Aleksoty. W oddali można rozpoznać wdzięczne wieże ratusza i kościoła św. Franciszka Ksawerego, jasny kompleks klasztoru jezuitów, sylwetki Witolda Wielkiego (kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny) i katedry kowieńskiej otoczonej roślinnością brzegów rzeki Panemunė. W centrum uwagi znajdują się dobrze znane zabytki architektury, podczas gdy inne motywy jedynie je uzupełniają. Pień starego, pękniętego drzewa na pierwszym planie kadruje panoramę Starego Miasta, jakby symbolizując przemijalność natury na tle oddechu historii, wypełnionego wiecznością. Praca łączy dokument z ekspresją plastyczną. Panorama namalowana jest lekko, szkicowo ołówkiem i tuszem, z zachowaniem realistycznych proporcji budynków, relacji między bielą i ciemnością murów oraz cech stylów architektonicznych. Rysunek pozornie nie wyróżnia się niczym szczególnym, ale czuć w nim rękę mistrza, elegancję formy, wysublimowane emocje i żywą, pulsującą poezją kreskę. "Charakter jego kreski to poważna, wszechstronna analiza, oddana łatwo, jakby naiwnie, szkicowo" - zachwycał się Justinas Vienožinskis. - Linia ta stanowi najważniejszy element języka twórczego, nie tylko artystyczną, ale i psychologiczną istotę dzieła" ("Naujoji Romuva", 1931, nr 2). Znany historyk sztuki Mikalojus Vorobjovas zauważył później w rysunkach cyklu "Stara Litwa" "ducha wysokiego rzemiosła", "arystokratyczną powściągliwość, harmonię i poczucie umiaru" (Aidai, 1952, nr 6).
"Panorama Kowna", a także seria rysunków "Stara Litwa", przedstawiających historyczną architekturę, sztukę ludową i pomniki przyrody, potwierdzają, że erudyta, znawca historii i kultury, który podróżował do wielu krajów europejskich, miał patriotyczne i ciepłe spojrzenie na przeszłość Litwy, podziwiał starą architekturę i troszczył się o jej zachowanie. Świadczą o tym publikacje Dobužinskiego na temat ochrony dziedzictwa kulturowego w czasopismach międzywojennych. Dziś wiele z namalowanych przez niego zabytków architektury uległo już zniszczeniu lub zmieniło się nie do poznania. "Panorama Kowieńska ma niewątpliwą wartość artystyczną, historyczną i ikonograficzną. Jest ona wzmocniona przez dedykację dla konkretnej osoby na odwrocie, co wskazuje, że rysunek podróżował przez kilka krajów, zanim dotarł do nowego właściciela.
Dr Lijana Natalevičienė