Krzyżacy. Scenopis wg. powieści Henryka Sienkiewicza/ Warszawa/ oprawa introligatorska twarda/ 230 kart maszynopisu zadrukowanego jednostronnie/ liczne zapiski ołówkiem, rzadziej długopisem/ stan bardzo dobry, kolekcjonerski. Unikat!
Oryginalny scenopis do Krzyżaków w reżyserii Aleksandra Forda – jednej z największych i najważniejszych superprodukcji w dziejach polskiej kinematografii. Film z 1960 roku, zrealizowany na podstawie powieści Henryka Sienkiewicza, zajmuje w historii polskiego kina miejsce szczególne: jako widowisko historyczne o ogromnym rozmachu inscenizacyjnym, z monumentalną sekwencją bitwy pod Grunwaldem, na trwałe ukształtował wyobrażenie kilku pokoleń widzów o świecie Krzyżaków i o samym konflikcie polsko-krzyżackim.
Prezentowany egzemplarz ma jednak wartość wykraczającą daleko poza sam związek z głośnym filmem. Jest to egzemplarz roboczy, zawierający liczne ołówkowe skreślenia scen, poprawki oraz zmiany dialogowe, a więc dokumentujący proces dochodzenia do ostatecznej wersji ekranowej. Nie mamy tu do czynienia z czystopisowym tekstem scenariuszowym, lecz z materiałem pracy, na którym zachowały się ślady decyzji dramaturgicznych i realizacyjnych. To właśnie one czynią ten scenopis szczególnie interesującym: pokazują, jak zmieniano układ scen, tonację poszczególnych epizodów i sposób prowadzenia kulminacyjnych sekwencji filmu.
Najciekawsze ingerencje dotyczą finałowej partii bitwy pod Grunwaldem, a więc jednego z najważniejszych fragmentów całego widowiska. W scenopisie znalazła się między innymi rozpisana scena nagłego zagrożenia Władysława Jagiełły. Król, wracając na swoje stanowisko, znajduje się wraz z orszakiem niebezpiecznie blisko chorągwi wielkiego mistrza. Straż usiłuje osłonić monarchę, lecz Jagiełło wysuwa się do pierwszego szeregu. Jeden z krzyżackich rycerzy dostrzega królewską zbroję, odrywa się od własnej chorągwi i przypuszcza atak. Dochodzi do bezpośredniego starcia: król spina konia ostrogami, podejmuje walkę i zwala napastnika z siodła. Gdy od chorągwi zakonnych odrywa się oddział chcący pomścić poległego, wielki mistrz zatrzymuje go i kieruje rycerzy z powrotem do głównego nurtu bitwy. Scena ta została jednak w egzemplarzu skreślona ołówkiem i ostatecznie nie weszła do filmu, co czyni z niej wyjątkowo ciekawy ślad porzuconej koncepcji dramaturgicznej. Nie jest to epizod błahy, lecz fragment odnoszący się do samego centrum finałowego starcia i do sposobu ukazania królewskiej odwagi.
Równie interesująco przedstawia się różnica między scenopisem a filmem w przypadku pojedynku Zbyszka z Kuno von Lichtensteinem. W wersji zapisanej w scenopisie Zbyszko odnajduje wielkiego komtura na pobojowisku, wśród uciekających rycerzy krzyżackich. Kuno zostaje schwytany wraz z innymi i jako jeniec powołuje się początkowo na rycerskie prawo, próbując uniknąć natychmiastowej walki. Dopiero skonfrontowany z dawną przysięgą Zbyszka i postawiony wobec hańby zgadza się na pojedynek, w którym zostaje szybko pokonany i powalony na ziemię. W gotowym filmie epizod ten został jednak wyraźnie przekształcony: Kuno nie jest jeńcem, nie uchyla się od starcia i nie szuka ochrony w rycerskim obyczaju. Przeciwnie – staje do walki z pełną agresją, rzucając pamiętne „Stawaj, psie”. Sam pojedynek został mocno rozbudowany ekranowo, trwa długo i zyskuje ciężar jednej z ważniejszych scen finału; kończy się zaś śmiercią Kuna w trzęsawisku. Zestawienie obu wersji pokazuje bardzo wyraźnie, jak twórcy wzmacniali dramatyzm i widowiskowość kulminacji, odchodząc od wcześniejszego, bardziej zwartego rozwiązania scenopisowego.
Jeszcze innym przykładem zmian jest scena ostatniej walki i śmierci Ulricha von Jungingena. W scenopisie po kolejnych starciach i wobec zaciskającego się pierścienia wojsk polsko-litewskich komturzy próbują nakłonić wielkiego mistrza do ucieczki i ocalenia siebie oraz zakonu. Jungingen odrzuca jednak tę możliwość, nie chcąc opuszczać pola, na którym polegli jego rycerze, po czym ponownie rzuca się w wir walki i ginie w dalszym ciągu bitwy. Tego epizodu w takiej postaci w filmie nie ma. W gotowej wersji śmierć Ulricha została rozwiązana inaczej i przesunięta względem pojedynku Zbyszka z Kuno: wielki mistrz ginie wcześniej, rozsieczony przez polską piechotę. Także tutaj scenopis odsłania pierwotny wariant dramaturgiczny, który ostatecznie został porzucony na rzecz innego rytmu finału i inaczej rozłożonych akcentów.
Właśnie tego rodzaju różnice przesądzają o wyjątkowości prezentowanego egzemplarza. Nie jest to tylko pamiątka po słynnym filmie ani zwykły zapis scenariusza, lecz rzadki materiał produkcyjny, pozwalający zajrzeć w sam proces kształtowania jednego z najważniejszych polskich widowisk historycznych. Zachowane skreślenia, poprawki i zmiany dialogowe ukazują, jak z pierwotnego projektu wyłaniał się ostateczny kształt ekranowy.
Cenny dokument pracy nad filmem i ważny obiekt dla kolekcjonerów polskiego kina, pamiątek filmowych oraz materiałów produkcyjnych związanych z historią rodzimej kinematografii.



