Jonas Vaitys, Krajobraz

Jonas Vaitys (1903 - 1963)
Pejzaż
1944, olej na płótnie, 44 x 62
Sygnatura. AD: J. Vaitys/1944

OBRAZ Z ROKU SAMOSTANOWIENIA
Ten pozornie bezpretensjonalny pejzaż został namalowany w dramatycznym momencie historycznym dla Litwy pod koniec II wojny światowej. Artyści często ukrywali szokujące doświadczenia tego okresu pod przykrywką obrazów o neutralnej tematyce, jakby uciekając od rzeczywistości, szukając ukojenia w naturze. Pajiesis J. Vaicisa to typowy przypadek ukrywania niepokoju pod osłoną nastrojowego jesiennego pejzażu. Patrząc na intymny pejzaż z brzozami, które właśnie zaczynają żółknąć i zaroślami, trudno uwierzyć, że został namalowany podczas zbliżającej się burzy wojennej, w kluczowym momencie decyzji - wyruszyć w nieznane czy pozostać na Litwie i czekać na nowych "wyzwolicieli". Być może symboliczne jest to, że Vaitys lubił malować jesienią, kiedy przyroda umiera. Badacze twórczości artysty (Nijolė Tumėnienė, Violeta Krištopaitytė) przyjrzeli się bliżej okresowi twórczości artysty w latach wojny, który został uznany za gorszy od okresu międzywojennego, i zwrócili uwagę na okres lat pięćdziesiątych, kiedy twórczość artysty nie była tak udana. Wystawa skupiła się również na zwiększonym poczuciu całości prac, swobodniejszych i bardziej spontanicznych pociągnięciach pędzla oraz zdolności do tworzenia poczucia przedłużenia obrazu poza obraz. Vaitys po mistrzowsku oddaje stan natury, gdy lato ustępuje miejsca jesieni. Kombinacje jasnych zieleni, brązów i żółci, topniejące sylwetki drzew i krzewów, żywa faktura drobnych zakrzywionych pociągnięć pędzla pokazują wpływ impresjonizmu. Jest to jednak litewska odmiana impresjonizmu - Vaitys szukał unikalnego sposobu na stworzenie atmosfery, podkreślenie światła słonecznego, dążenie do malarskiej całości. Dla autora ważne było, aby płótno miało poczucie perspektywy przestrzennej i malarskiej, różne sylwetki i różną zieleń drzew. Pejzaż charakteryzuje się wrażliwym i niespokojnym malarstwem, melancholijnym nastrojem, subtelnymi tonami szarawego nieba zlewającego się z niknącą na horyzoncie roślinnością. Światło jest ważnym czynnikiem w krajobrazie, pomagając stworzyć wrażenie światła słonecznego zalewającego drzewa i łąkę. Vaitys unikał akwareli, malując szpachelką i pędzlem, tworząc szorstką i chwiejną powierzchnię. Był również pod wpływem malarstwa łotewskiego, którego elementy (szorstka faktura, nakładanie farby szpachelką) przejął od swojego przyjaciela Povilasa Puzinasa, z którym malował razem w latach czterdziestych. Puzinas malował w Poniewieżu, gdzie mieszkał przez 5 lat.
Twórczość J. Vaicisa jest nierozerwalnie związana z rozwojem malarstwa litewskiego XX wieku. Dlatego jego pejzaż "Pajiesys" jest cenną i ważną częścią litewskiego dziedzictwa artystycznego, ukazującą sposób modernizacji artysty, ujawniającą cechy lokalnego impresjonizmu i powiązania z malarstwem łotewskim.
Dr Lijana Natalevičienė